Ο Ελεήμων Αυτοκράτορας και Προστάτης των Αδικουμένων
Ο Άγιος Ιωάννης Γ΄ Δούκας ο Βατάτζης, ο επονομαζόμενος «Ελεήμων», κατέχει ξεχωριστή θέση στην ελληνική ιστορία και την ορθόδοξη αγιολογία. Ως αυτοκράτορας της Νίκαιας (1222–1254) σε μια από τις πιο κρίσιμες περιόδους του ελληνισμού μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους το 1204, ο Ιωάννης δεν διέπρεψε μόνο στην πολιτική και στρατιωτική ηγεσία, αλλά κυρίως διακρίθηκε για την απαράμιλλη αρετή, την ευσέβεια και το φιλανθρωπικό του έργο.
Ο Ιωάννης γεννήθηκε στην Αδριανούπολη, η οποία αποτέλεσε και την πατρίδα του. Προερχόταν από αριστοκρατική και επιφανή γενιά, καθώς οι πρόγονοί του ανήκαν στους πρώτους της βασιλικής συγκλήτου. Ο παππούς του, Κωνσταντίνος Βατάτζης, υπηρέτησε ως στρατοπεδάρχης του αυτοκράτορα Μανουήλ Α΄ Κομνηνού (ο οποίος βασίλεψε από το 1143).
Μετά τον θάνατο των γονέων του, ο Ιωάννης κληρονόμησε σημαντικό πλούτο, τον οποίο όμως αξιοποίησε κατά κύριο λόγο για αγαθοεργίες, φιλανθρωπίες προς τους φτωχούς και αφιερώσεις σε θείους ναούς και εκκλησίες.
Σε νεότερη ηλικία, ο Ιωάννης ταξίδεψε στο Νύμφαιο της Βιθυνίας, όπου βρισκόταν τότε το παλάτι και η έδρα των αυτοκρατόρων της Κωνσταντινούπολης. Εκεί συνάντησε τον συγγενή του (εκ πατρός θείο του), ιερέα των ανακτόρων του αυτοκράτορα Θεοδώρου Α΄ Λάσκαρη, ο οποίος είχε ανέλθει στον θρόνο το 1204 μετά την άλωση της Πόλης.
Χάρη στην ευθυκρισία και τις αρετές του, ο Ιωάννης κέρδισε την εύνοια του αυτοκράτορα, χωρίς ποτέ να υπερηφανευτεί για αυτή τη φιλία. Αντίθετα, συμπεριφερόταν σε όλους με ταπείνωση, πραότητα και πραότητα, έχοντας «βίο σώφρονα, όμμα ἱλαρόν» (σεμνό βίο και ιλαρό βλέμμα). Οι αρετές αυτές οδήγησαν τον αυτοκράτορα Θεόδωρο να του δώσει σε γάμο την κόρη του, Ειρήνη.
Μετά τον θάνατο του πεθερού του, ο Ιωάννης στέφθηκε αυτοκράτορας το έτος 1222, σημαδεύοντας μια λαμπρή περίοδο για το κράτος της Νίκαιας.
Ως αυτοκράτορας, ο Ιωάννης υπήρξε θερμότατος προστάτης όλων των αδικουμένων και αδιάψευστη «πηγή της ελεημοσύνης», γεγονός που του χάρισε δικαίως το προσωνύμιο «Ελεήμων». Παράλληλα, υπήρξε ακλόνητος φρουρός της Ορθόδοξης πίστης.
Επί των ημερών του καταβλήθηκαν σημαντικές προσπάθειες για την ένωση της Ανατολικής και της Δυτικής Εκκλησίας. Στα πλαίσια των γεωπολιτικών ισορροπιών της εποχής μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1204), αναπτύχθηκαν δίαυλοι επικοινωνίας μεταξύ της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας και της Ρώμης. Για τον σκοπό αυτόν, εστάλησαν επίσημοι πρέσβεις από τον Πάπα Ρώμης Γρηγόριο Θ΄.
Για να προχωρήσει η πολυπόθητη προσέγγιση και να επιτευχθεί η ένωση της Ανατολικής με τη Δυτική Εκκλησία, συγκροτήθηκε επίσημος διάλογος μεταξύ των δύο πλευρών. Βασικός εκπρόσωπος και «έξαρχος» του διαλόγου από την πλευρά της Ορθόδοξης Εκκλησίας ήταν ο τότε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γερμανός Β΄.
Ο αυτοκράτορας Ιωάννης, παρακολουθώντας τις συζητήσεις, έθεσε σαφείς και αδιαπραγμάτευτες πνευματικές βάσεις. Σύμφωνα με τα ιστορικά δεδομένα, ο διάλογος θα μπορούσε να φέρει πλήρη και αληθινή ειρήνη στην Εκκλησία μόνο εάν οι Δυτικοί δέχονταν να αφαιρέσουν από το Σύμβολο της πίστεως (το «Πιστεύω») την προσθήκη, δηλαδή τη φράση «καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον» (το γνωστό θεολογικό ζήτημα του Filioque). Για την Ορθόδοξη πλευρά, η διατήρηση της δογματικής ακρίβειας αποτελούσε αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση για οποιαδήποτε μορφής ένωση.
Ο ίδιος ο αυτοκράτορας, σύμφωνα με τους βιογράφους του, αξιώθηκε θείων αποκαλύψεων και πνευματικής ενδυνάμωσης κατά τη διάρκεια της βασιλείας του.
Η στάση του αυτοκράτορα απέναντι στα θεολογικά ζητήματα δεν ήταν τυπική. Αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι ο ευσεβής βασιλέας «ἤκουσε νοερῶς καὶ θείαν φωνὴν ἐνεχθεῖσαν εἰς αὐτὸν καὶ λέγουσαν» (άκουσε νοερά θεία φωνή που του έλεγε):
«Ὁ σταυρωθείς ἐγήγερται, ὁ μεγάλαυχος πέπτωκεν, ὁ καταπεσὼν καὶ συντριβείς ἀνώρθωται».
Η εμπειρία αυτή ενδυνάμωσε τον Ιωάννη, ο οποίος συνέχισε να υπερασπίζεται την Ορθόδοξη παράδοση, συνδυάζοντας την κρατική μέριμνα με την αταλάντευτη προσήλωση στα δόγματα της Εκκλησίας, γεγονός που του προσέδωσε την αγιότητα στη συνείδηση του πληρώματος της Εκκλησίας.
Σε στρατιωτικό επίπεδο, ηγούμενος με θάρρος, αντιμετώπισε τους αντιπάλους της αυτοκρατορίας, κατατροπώνοντας μεταξύ άλλων τον Σουλτάνι Αζατίνη του Ικονίου, ο οποίος λήστευε τις περιοχές γύρω από τον ποταμό Μαίανδρο.
Αφού κυβέρνησε θεοφιλεστάτως επί 32 έτη, ο αυτοκράτορας Ιωάννης παρέδωσε την ψυχή του το έτος 1254, σε ηλικία 62 ετών. Αρχικά, το τίμιο σώμα του ενταφιάστηκε στη Μονή του Σωτήρος Χριστού, γνωστή ως «Σώσανδρα», την οποία ο ίδιος είχε ανεγείρει. Αργότερα, κατόπιν αποκαλύψεως, το λείψανό του μεταφέρθηκε στη Μαγνησία της Μικράς Ασίας.
Όταν ανοίχθηκε ο τάφος του, φανερώθηκε ένα μέγα θαύμα,το λείψανό του βρέθηκε ολοζώντανο και απολύτως άφθαρτο. Αντί για οποιαδήποτε δυσοσμία, από τον τάφο αναδύθηκε πλούσια ευωδία, σαν από ανθισμένο κήπο. Το πρόσωπό του διατηρούσε φυσικό ερυθρότητα στα μάγουλα, ενώ τα βασιλικά του ενδύματα και στρώματα παρέμειναν εντελώς αδιάφθορα, σαν να είχαν ραφτεί την ίδια εκείνη ημέρα.
Το άφθαρτο λείψανο του Αγίου Ιωάννου του Βατάτζη επιτέλεσε πλήθος θαυμάτων στη Μαγνησία, θεραπεύοντας ασθενείς και διώκοντας δαίμονες σε όσους προσέτρεχαν με πίστη.
Τον εκτενή («κατά πλάτος») Βίο του μετέφρασε αργότερα στην απλή, κοινή γλώσσα ο Όσιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, ο οποίος φιλοπόνησε εξ αρχής και ολόκληρη ασματική Ακολουθία προς τιμήν της βασιλικής του μεγαλειότητας.
Η μνήμη του τιμάται από την Εκκλησία μας στις 4 Νοεμβρίου.
